ABD Donanması, F-35B savaş uçaklarının kısa kalkış ve dikey iniş yeteneği sağlayan LiftFan sisteminde yaşanan “debriyaj çamuru” sorununa çözüm üretebilecek şirketler arıyor.
ABD Deniz Hava Harp Merkezi Uçak Bölümü, 9 Temmuz’da bir kaynak arayışı ilanı yayımladı. Bu bağlamda kuvvet, F-35B’nin kısa kalkış ve dikey iniş yeteneği sağlayan Kaldırma Fanı (LiftFan) debriyaj soğutma sistemindeki “debriyaj çamuru/kavrama tortusu” (Clutch sludge) olarak adlandırılan birikintiyi temizleyebilecek taşınabilir bir sistem üretebilecek şirketler aradığını duyurdu. Yanıtlar için 16 Temmuz’a kadar sadece yedi iş günlük kısa bir süre verildi.
F-35B, Deniz Piyadeleri için üretilmiş özel bir varyanttır. Kısa pistlerden veya amfibi hücum gemilerinden kalkış yapmak ve bir helikopter gibi dikey inmek üzere tasarlanmıştır; bu, dünyadaki başka hiçbir beşinci nesil hayalet savaş uçağının şu anda boy ölçüşemediği bir yetenektir. Bu marifet, uçağın kokpitinin hemen arkasına monte edilmiş, dikey olarak yönlendirilmiş devasa bir fan kullanan ve Kaldırma Sistemi (LiftSystem) adı verilen bir donanıma dayanmaktadır. Sistem; havayı içeri çekip doğrudan aşağıya doğru üfleyerek yaklaşık 20.000 poundluk yukarı yönlü bir itki üretir ve uçağın ileri doğru bir hava hızına ihtiyaç duymadan havalanmasını sağlamak için motorun nozulu ile birlikte çalışır.
Defence Blog tarafından yapılan habere göre debriyaj, bu Kaldırma Fanını motorun tahrik miline bağlar ve yalnızca dikey veya kısa kalkış operasyonları sırasında devreye girer. Uçağın bu imza yeteneğinin tam da mekanik kalbinde yer alan bu sistem, bu hafta endüstriden acil yardım istenmesini gerektirecek kadar ciddi bir kirlenme sorunu geliştirdi.
Donanmanın sorunu tanımlamasına göre; karbon fiber tozu ve sentetik yağ karışımı zamanla debriyaj soğutma egzoz kanalları ile havalandırma paneli ızgaraları içinde birikerek yetkililerin “debriyaj çamuru” adını verdiği sert bir maddeye dönüşüyor. Bu birikim, STOVL (Kısa Kalkış ve Dikey İniş) itki sistemi on yıldan daha uzun bir süre önceki ilk uçuş testlerinden bu yana debriyajla ilgili ısınma sorunları nedeniyle inceleme altında olan F-35B programı için yeni bir keşif değil. Uçağa güç veren F135 motorunu üreten Pratt & Whitney, 2011 yılında yaptığı bir açıklamada; kaldırma fanı sistemi içindeki debriyaj plakalarının dikey olmayan normal uçuş sırasında beklenmedik bir şekilde temas ettiğini ve debriyajın başlangıçta dayanması için tasarlandığından daha fazla ısı ürettiğini açıklamıştı. Bu bulgu o dönemde o kadar ciddiydi ki, endüstri analistleri tüm F-35B tasarımının elden geçirilmesi gerekip gerekmeyeceğini sorgulamıştı.
Lockheed Martin bu duruma, yeni ısı sensörleri ekleyerek ve debriyaj sıcaklıkları çok yükseldiğinde pilotların 10.000 feet’in altına inmesini zorunlu kılarak yanıt verdi. Bu sayede, aşırı ısı güvenli bir şekilde dağılana kadar debriyaj soğutucusuna ihtiyaç duyduğu serin hava sağlanıyordu. Görünüşe göre bu operasyonel geçici çözüm, aradan geçen yıllar boyunca bu hafta tanımlanan yeni çamur birikimi sorunuyla birlikte varlığını sürdürmüş.
Defence Blog’un haberine göre F-35 Ortak Program Ofisi’nin motor destek ekibi, temizleme kabiliyetindeki bu spesifik boşluğa gerçek bir aciliyetle yaklaşıyor ve ilanda bu çabayı, “debriyaj soğutma sistemi temizleme süreçleri ve ekipmanlarını değerlendirmek için hızlı destek sağlanmasına yönelik öncelikli bir eylem” olarak nitelendiriyor. Donanma, sıfırdan tamamen yeni bir temizlik teknolojisi geliştirmek yerine, özellikle F-35B’nin debriyaj donanımına uyacak şekilde modifiye edilebilecek, halihazırda var olan ticari bir temizlik sistemine sahip şirketler arıyor. Bu, sıfırdan özel bir mühendislik çalışması sipariş etmekten çok daha hızlı işleyecek bir çözüm yolu olabilir.
Donanmanın belirlediği spesifikasyonlar oldukça zorlu ancak çok net: Sistem; çevredeki uçak bileşenlerine zarar vermeden sertleşmiş çamuru söküp atacak kadar su sıcaklığını, basıncını ve kalitesini hassas bir şekilde kontrol etmeli, çevre uyumluluk gereksinimlerini karşılamak için tüm atık suyu ve çıkarılan kirleticileri yakalayıp geri kazanmalı ve F-35B’nin kendine özgü debriyaj donanımına güvenli bir şekilde eşleşebilecek özel tasarımlı bir aparat içermeli.
İlgili Olarak
Gaziantep Üniversitesi Makine Mühendisliği Mezunu. Savunma Sanayii ve Uluslararası İlişkiler Meraklısı
